ناهنجاری مادرزادی رحم؛ علائم و درمان آنومالی مولرین

ناهنجاری مادرزادی رحم و واژن به تغییرات ساختاری‌ای گفته می‌شود که از زمان رشد جنین وجود دارند و ممکن است شکل رحم، دهانه رحم یا واژن را درگیر کنند. این وضعیت‌ها که در پزشکی آنومالی مولرین نام دارند، و به دلیل تکامل ناقص یا اتصال غیرطبیعی مجاری مولرین در دوران جنینی ایجاد می‌شوند نه به علت رفتار یا مراقبت مادر در بارداری.
بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارند و به درمان نیاز پیدا نمی‌کنند، اما بسته به نوع ناهنجاری، درمان دارویی یا جراحی انتخابی می‌تواند برای بهبود علائم، رابطه جنسی یا پیامدهای بارداری کمک‌کننده باشد.

ناهنجاری رحم چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

ناهنجاری مادرزادی رحم به تفاوتی مادرزادی در شکل، اندازه یا ساختار رحم گفته می‌شود. در هفته‌های نخست رشد جنین دختر، دو ساختار لوله‌ای‌شکل به نام مجاری مولرین باید رشد کنند، به یکدیگر بپیوندند و دیواره میانی آن‌ها جذب شود تا رحم، لوله‌های رحمی، دهانه رحم و بخش بالایی واژن به‌درستی شکل بگیرند. اختلال در هر یک از این مراحل می‌تواند به ایجاد ناهنجاری‌های مادرزادی رحم و واژن منجر شود.

موضوع	پاسخ سریع
انواع شایع	رحم سپتوم‌دار، رحم دوشاخ، رحم دوتایی، رحم تک‌شاخ و تشکیل‌نشدن رحم یا بخشی از واژن
علائم احتمالی	قاعدگی دردناک یا غیرطبیعی، درد لگن، دشواری در رابطه جنسی، سقط مکرر؛ با این حال بسیاری بی‌علامت‌اند
روش تشخیص	معاینه متخصص، سونوگرافی سه‌بعدی، ام‌آر‌آی و در موارد انتخابی هیستروسکوپی یا لاپاراسکوپی
درمان	وابسته به نوع و علائم؛ از پیگیری ساده تا برداشتن سپتوم رحمی یا درمان انسداد واژن
تأثیر بر بارداری	همه انواع باعث ناباروری نمی‌شوند، اما برخی می‌توانند خطر سقط، زایمان زودرس یا قرارگیری غیرطبیعی جنین را افزایش دهند

علت دقیق همه موارد مشخص نیست. بیشتر آن‌ها پراکنده و غیرارثی هستند، هرچند در برخی خانواده‌ها احتمال زمینه ژنتیکی مطرح شده است. گاهی این ناهنجاری‌ها همراه با تفاوت‌های مادرزادی دستگاه ادراری، به‌ویژه کلیه‌ها، دیده می‌شوند؛ بنابراین پزشک ممکن است ارزیابی کلیه و مجاری ادراری را نیز پیشنهاد کند. این تشخیص به معنای مقصر بودن فرد یا والدین او نیست.

نکته مهم: همه ناهنجاری‌های مولرین به جراحی نیاز ندارند. تصمیم درمان باید براساس نوع دقیق ناهنجاری، وجود علائم، سابقه بارداری و برنامه فرد برای باروری گرفته شود.

دکتر مریم کرمعلی

انواع ناهنجاری‌های مادرزادی رحم و واژن

برای توصیف انواع ناهنجاری مادرزادی رحم، متخصصان از طبقه‌بندی انجمن آمریکایی پزشکی تولیدمثل (ASRM) استفاده می‌کنند. نسخه به‌روزشده ASRM در سال ۲۰۲۱، این ناهنجاری‌ها را بر اساس ساختار رحم، دهانه رحم و واژن دسته‌بندی می‌کند. تشخیص دقیق این ناهنجاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی انواع آن ممکن است در تصویربرداری مشابه به نظر برسند، اما به پیگیری و درمان متفاوتی نیاز داشته باشند.

نوع ناهنجاری	ویژگی اصلی
رحم سپتوم‌دار	تیغه‌ای درون حفره رحم باقی می‌ماند و آن را تا حدی یا کامل به دو بخش تقسیم می‌کند.
رحم دوشاخ	بخش بالایی و خارجی رحم فرورفتگی عمیق‌تری دارد و حفره آن شبیه قلب دیده می‌شود.
رحم دوتایی یا دیدلفیس	دو رحم جداگانه شکل می‌گیرد و ممکن است دو دهانه رحم یا تیغه واژنی نیز وجود داشته باشد.
رحم تک‌شاخ	تنها یک سمت رحم به‌طور کامل رشد می‌کند و گاهی شاخ ابتدایی جداگانه دیده می‌شود.
آژنزی رحم و بخش بالایی واژن	رحم و قسمت بالایی واژن به‌طور کامل یا تا حد زیادی تشکیل نشده است.
ناهنجاری مادرزادی واژن	تیغه طولی یا عرضی، کوتاهی واژن یا انسداد واژن می‌تواند وجود داشته باشد.

نام‌گذاری به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست. برای مثال، رحم سپتوم‌دار و رحم دوشاخ در ظاهر ممکن است مشابه باشند، اما محل تیغه در اولی داخل حفره رحم است و در دومی شکل خارجی قسمت بالایی رحم تفاوت دارد. به همین دلیل، اتکا به یک سونوگرافی معمولی بدون بررسی تکمیلی همیشه مناسب نیست.

“Müllerian anomalies are rare developmental anomalies of the female reproductive tract.”

«ناهنجاری‌های مولرین، اختلالات تکاملی نادری هستند که دستگاه تناسلی زنان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.»

ASRM

تفاوت ناهنجاری های رحم و واژن

ناهنجاری‌های مادرزادی رحم می‌توانند شکل حفره رحم، دیواره داخلی، بخش بالایی یا نحوه تقسیم‌شدن آن را تغییر دهند و در برخی افراد با دشواری‌های باروری، سقط، زایمان زودرس یا دیگر مشکلات بارداری ارتباط داشته باشند اما بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارند.

در مقابل، ناهنجاری‌های واژن ممکن است طول یا عرض واژن، وجود تیغه در مسیر آن یا باز بودن مسیر خروج خون قاعدگی را تحت تأثیر قرار دهند و گاهی با علائمی مانند اختلال در خروج خون قاعدگی همراه باشند.

 این دو گروه می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند پس ارزیابی دقیق ساختار رحم، دهانه رحم و واژن برای تشخیص کامل ناهنجاری مادرزادی رحم و انتخاب روش پیگیری یا درمان مناسب ضروری است.

علائم و تأثیر ناهنجاری بر قاعدگی و رابطه جنسی

بسیاری از افراد مبتلا به ناهنجاری مادرزادی رحم تا زمان سونوگرافی اتفاقی، بررسی ناباروری یا بارداری از وجود آن مطلع نمی‌شوند.

نوع و شدت علائم به ساختار درگیر بستگی دارد. وجود علامت به‌تنهایی نیز اثبات‌کننده این تشخیص نیست، زیرا مشکلات شایع‌تری مانند اندومتریوز، فیبروم یا عفونت هم می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

1. قاعدگی نداشتن در سن مورد انتظار، به‌ویژه در تشکیل‌نشدن رحم یا انسداد مسیر خروج خون قاعدگی
2. درد لگنی دوره‌ای، قاعدگی دردناک یا احساس فشار در لگن به‌خصوص زمانی که تیغه واژنی راه خروج خون را مسدود کرده باشد
3. خونریزی نامنظم یا طولانی، هرچند این علامت اختصاصی نیست
4. درد، احساس مانع یا دشواری در دخول هنگام رابطه جنسی؛ این وضعیت بیشتر در برخی ناهنجاری‌های واژن دیده می‌شود
5. سابقه سقط تکرارشونده، زایمان زودرس یا قرارگیری غیرعادی جنین در بارداری‌های پیشین

تأثیر اختلالات مادرزادی رحم و واژن بر رابطه جنسی یکسان نیست. اگر تیغه واژنی، کوتاهی واژن یا انسداد وجود داشته باشد، ارزیابی توسط متخصص زنان ضروری است و درمان می‌تواند از مشاوره و درمان تدریجی تا اقدام جراحی برنامه‌ریزی‌شده متغیر باشد.

درد در رابطه را نباید به ساختار رحم نسبت داد؛ خشکی واژن، عفونت، انقباض عضلات کف لگن و عوامل دیگر نیز باید بررسی شوند. 

تأثیر ناهنجاری مادرزادی رحم بر بارداری و ناباروری

دکتر مریم کرمعلی می‌گوید در بسیاری از انواع ناهنجاری مادرزادی رحم، بارداری ممکن است و این تشخیص به‌تنهایی به معنای ناباروری نیست.

رحم دوشاخ یا دوتایی اغلب مانع لقاح نمی‌شوند، اما برخی تغییرات ساختاری می‌توانند بر رشد جنین، لانه‌گزینی یا حفظ بارداری اثر بگذارند. رحم سپتوم‌دار با سقط زودرس و تکرارشونده ارتباط بیشتری دارد، هرچند همه افراد مبتلا دچار سقط نمی‌شوند.

در رحم دوشاخ، تک‌شاخ و دوتایی نیز احتمال زایمان زودرس، وضعیت غیرطبیعی جنین و نیاز به پایش بیشتر ممکن است افزایش یابد. خطر به نوع ناهنجاری، وضعیت دهانه رحم و سابقه بارداری بستگی دارد.

ناهنجاری مادرزادی رحم گاهی، به‌ویژه در صورت انسداد واژن یا دهانه رحم، می‌تواند در ناباروری نقش داشته باشد؛ اما علت قطعی نیست و بررسی کامل زوجین ضروری است. در صورت بارداری نیز برنامه مراقبت بر اساس نوع ناهنجاری توسط متخصص تنظیم می‌شود.

روش‌های تشخیص ناهنجاری مادرزادی رحم

تشخیص درست با شرح‌حال دقیق، معاینه و انتخاب تصویربرداری مناسب انجام می‌شود. پزشک درباره سن شروع قاعدگی، درد، الگوی خونریزی، سابقه جراحی، رابطه جنسی، بارداری‌ها و سقط‌ها سؤال می‌کند. در افراد نوجوان یا کسانی که رابطه جنسی نداشته‌اند، نوع معاینه و تصویربرداری با حفظ راحتی و شرایط فرد انتخاب می‌شود.

1. سونوگرافی لگن:
   اغلب اولین قدم است. سونوگرافی سه‌بعدی واژینال یا شکمی، در صورت امکان، برای نمایش هم‌زمان حفره و شکل خارجی رحم دقت خوبی دارد.
2. ام‌آر‌آی لگن:
   برای تعیین دقیق ساختمان رحم، دهانه رحم و واژن و تشخیص موارد پیچیده، روش بسیار ارزشمندی است.
3. هیستروسکوپی:
   با دوربین ظریف داخل حفره رحم را نشان می‌دهد و در برخی موارد می‌تواند هم‌زمان برای درمان سپتوم به کار رود؛ اما شکل بیرونی رحم را به‌تنهایی مشخص نمی‌کند.
4. لاپاراسکوپی:
   جراحی کم‌تهاجمی است و امروزه بیشتر برای موارد منتخب یا زمانی استفاده می‌شود که هم‌زمان به بررسی یا درمان دیگری نیاز باشد.
5. ارزیابی کلیه‌ها و دستگاه ادراری:
   در برخی الگوهای آنومالی مولرین، سونوگرافی کلیه یا بررسی‌های دیگر پیشنهاد می‌شود.

عکس رنگی رحم معمولاً در بررسی ناباروری کاربرد دارد، اما برای تشخیص قطعی همه انواع ناهنجاری‌های مادرزادی رحم کافی نیست؛ زیرا اطلاعات محدودی از سطح خارجی رحم می‌دهد. متخصص ممکن است برای جلوگیری از تشخیص اشتباه، نتیجه چند روش را با هم مقایسه کند.

دکتر مریم کرمعلی؛ بهترین دکتر درمان ناهنجاری مادرزادی رحم

دکتر مریم کرمعلی، جراح و متخصص زنان، زایمان و نازایی، دارای فلوشیپ اختلالات کف لگن، جراحی زیبایی زنان و درمان افتادگی رحم می باشد. همچنین ایشان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران از سال ۱۳۹۳ تاکنون هستند.

ایشان با سابقه فعالیت علمی، پژوهشی و عضویت در شورای پژوهشی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی اراک، در زمینه تشخیص و درمان بیماری‌های زنان فعالیت دارند.

متخصص زنان و زایمان یا فوق‌تخصص ناباروری می‌تواند با مرور تصاویر، سابقه قاعدگی و بارداری، نوع ناهنجاری و نیاز واقعی به درمان را مشخص کند. برای ارزیابی تخصصی، به‌ویژه پیش از اقدام به بارداری یا در صورت درد و سقط مکرر، وقت مشاوره بگیرید و همه گزارش‌های سونوگرافی و تصویربرداری قبلی را همراه داشته باشید.

اگر با ناهنجاری مادرزادی رحم یا واژن مواجه هستید، می‌توانید برای بررسی تخصصی، انتخاب روش درمان مناسب و دریافت مشاوره فردی می توانید تماس بگیرید و یا فرم زیر را پر کنید تا کارشناسان ما در اسرع وقت با شما تماس بگیرند.

سؤال‌های متداول

منابع علمی:
طبقه‌بندی ASRM Müllerian Anomalies Classification 2021؛ راهنمای ACOG درباره تشخیص و مدیریت ناهنجاری‌های انسدادی دستگاه تناسلی زنان؛ و منابع مرجع ESHRE/ESGE درباره ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه تناسلی. این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه و توصیه پزشک نیست؛ متن نهایی پیش از انتشار باید از نظر علمی به تأیید پزشک متخصص برسد.